Widzieć więcej w cyfrowym świecie. Dlaczego dostępność to nasza wspólna sprawa?

Ilu z nas to dotyczy

Według GUS na koniec 2024 roku w Polsce było 163,5 tysiąca osób z orzeczoną niepełnosprawnością z powodu chorób oczu. Blisko 40% z nich ma stopień znaczny. Większość to osoby po 65. roku życia, a ponad połowę stanowią kobiety. Z kolei wszystkich osób z orzeczeniem o niepełnosprawności w Polsce było 3,9 miliona, co stanowi 10,5% ludności. Według szacunków wszystkich osób z problemami ze wzrokiem w naszym kraju jest około 1,8 miliona. Na świecie według WHO co najmniej 2,2 miliarda osób ma zaburzenia widzenia bliskiego lub dalekiego. Mówimy tu o naszych sąsiadach, współpracownikach, przyjaciołach i bliskich.

Gdy przenosimy kolejne obszary naszego życia do przestrzeni cyfrowej, musimy zadać sobie pytanie, czy projektujemy tę rzeczywistość tak, by każdy czuł się w niej u siebie.

Niewidomi, słabowidzący, ociemniali: różne potrzeby

Świat osób z ograniczeniami narządu wzroku nie jest jednolity. Aby mądrze projektować dostosowania dla osób niewidomych i słabowidzących, musimy najpierw poznać ich potrzeby. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje te stopnie w oparciu o ostrość wzroku w lepszym oku po najlepszej korekcji oraz szerokość pola widzenia.

• Osoba słabowidząca posiada ostrość wzroku w przedziale od 0,05 do 0,3 lub jej pole widzenia jest ograniczone do maksymalnie 20 stopni. Taka osoba do komfortowego funkcjonowania potrzebuje odpowiedniego kontrastu, możliwości powiększenia tekstu, czytelnej typografii oraz dostosowania oświetlenia.
• Osoba niewidoma to taka, u której ostrość widzenia wynosi mniej niż 0,05, a pole widzenia nie przekracza 10 stopni. W świecie cyfrowym polega całkowicie na percepcji słuchowej lub dotykowej.
• Osoba ociemniała straciła wzrok po 5. roku życia. Posiada pamięć wzrokową i wyobraźnię przestrzenną, co wpływa na sposób przetwarzania informacji i nawigacji.

Jak orzeka się niepełnosprawność wzroku w Polsce

System prawny w Polsce klasyfikuje niepełnosprawność narządu wzroku symbolem 04-O. Orzeczenia wydawane przez Powiatowe lub Miejskie Zespoły do spraw Orzekania o Niepełnosprawności dzielą ją na trzy stopnie.

• Stopień znaczny dotyczy osób całkowicie niewidomych lub z ostrością wzroku poniżej 0,05. Wymagają one stałego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu.
• Stopień umiarkowany obejmuje osoby z ostrością wzroku od 0,05 do 0,2 lub polem widzenia zawężonym do 20 stopni. Zachowują one częściową samodzielność, ale napotykają bariery architektoniczne i cyfrowe.
• Stopień lekki jest przypisywany przy ostrości wzroku od 0,2 do 0,4, a także przy jednooczności.

Formalny proces orzekania wymaga zgromadzenia szczegółowej dokumentacji medycznej oraz udziału w komisji lekarskiej. Otrzymanie orzeczenia otwiera drogę do ulg, wsparcia asystenckiego oraz dofinansowań na narzędzia dla osób niewidomych i słabowidzących. W Polsce obowiązuje Ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych. Zobowiązuje ona szkoły, urzędy czy placówki zdrowotne do tworzenia stron dostępnych dla wszystkich.

Co oznacza dostępność cyfrowa w praktyce

Dla użytkowników czytników ekranu wszystkie elementy graficzne posiadają zwięzły tekst alternatywny. Kod strony jest zbudowany logicznie z użyciem nagłówków, co pozwala na nawigację między innymi za pomocą przycisków na klawiaturze. Dla osób słabowidzących zachowany jest odpowiedni współczynnik kontrastu tekstu do tła, a strona pozwala na powiększenie tekstu bez utraty funkcjonalności, czyli tak, aby wszystkie elementy przy dużym powiększeniu nie nachodziły na siebie, a interfejsy graficzne prawidłowo wyświetlały informacje.

Narzędzia wbudowane w telefon: Tryb czytania w Androidzie

Obok poprawnie zaprojektowanych stron internetowych ważną rolę odgrywają narzędzia wbudowane bezpośrednio w urządzenia mobilne. Praktycznym przykładem jest Tryb czytania w systemie Android. Personalizacja typografii umożliwia zmianę kroju czcionki, jej rozmiaru, grubości oraz regulację odstępów między wierszami. Dostosowanie kontrastu pozwala przełączać się między motywem jasnym, ciemnym a sepią, co łagodzi zmęczenie wzroku. Odsłuchiwanie artykułów posiada opcję odczytywania tekstu na głos z możliwością dostosowania głosu lektora i prędkości odtwarzania. Funkcję można uruchomić, pobierając aplikację ze sklepu Google Play i włączając skrót w ustawieniach ułatwień dostępu lub bezpośrednio w przeglądarce Google Chrome. Rozwiązania tego typu ułatwiają czytanie długich artykułów osobom słabowidzącym, osobom z dysleksją czy każdemu, kto chce skupić się na treści bez reklam i zbędnych ozdobników.

Gry wideo bez patrzenia na ekran

Dostępność cyfrowa to nie tylko sprawy urzędowe czy bankowość. Równie ważna jest kultura, integracja, a także to, w jaki sposób możemy spędzać czas wolny. Gry wideo nie opierają się już wyłącznie na zmyśle wzroku. Dzięki innowacjom osoby z ubytkami widzenia oraz całkowicie niewidome mogą brać udział w samodzielnej rozgrywce.

Współczesne rozwiązania projektowe opierają się na kilku filarach. Nawigacja dźwiękowa i asystenci jazdy wykorzystują dźwięk przestrzenny do przekazywania informacji o otoczeniu. Zmieniająca się wysokość tonu, częstotliwość i panorama dźwięku informują gracza o przeszkodach i trasie. Czytniki ekranu i narracja interfejsu odczytują elementy tekstowe, co pozwala na samodzielne przeglądanie menu czy czytanie opisów fabularnych. Z kolei dźwiękowy opis akcji w bijatykach takich jak Mortal Kombat 1 czy Street Fighter 6 sygnalizuje dystans, poziom energii czy typ ciosu, otwierając niewidomym graczom drzwi do rywalizacji e-sportowej.

W grach akcji tytuły takie jak The Last of Us Part II stosują impulsowy sonar skanujący otoczenie, który wyznacza dźwiękowo położenie przedmiotów, wrogów i przejść. Tryby wysokiego kontrastu i filtry wizualne to świetne opcje dla osób słabowidzących. W The Last of Us Part II systemy te wyszarzają tło i nakładają wyraziste barwy na istotne obiekty: wrogów na czerwono, przedmioty na żółto.

Wiedźmin 3 i mody dostępności

Wiedźmin 3 to polski przykład, który łączy się z naszą działalnością. Pod koniec września 2026 roku wyszedł The Witcher 3 Wild Hunt Remastered z nową zakładką ułatwień dostępności. Obejmuje ona szybszą regenerację zdrowia, nieskończony oddech, automatyczne zbieranie łupów i brak zużycia przedmiotów. To dobry krok, ale brakuje tam wsparcia dla osób niewidomych: nie ma czytnika ekranu ani wskazówek dźwiękowych. Tę lukę wypełniają mody. Fundacja Unlocked Spark współpracuje z twórcami modów dostępności do gry Wiedźmin 3, które pozwalają niewidomym graczom samodzielnie poruszać się po świecie gry. Rozmawiamy też z wydawcami gier o tym, żeby takie rozwiązania trafiały do oficjalnych wersji dostępnych natywnie.

Forza: czytnik ekranu w trakcie wyścigu

Podobna ewolucja widoczna jest w grach wyścigowych z serii Forza. W grze Forza Horizon 6 jest zaimplementowany czytnik ekranu (narrator), który działa również w trakcie wyścigu, oraz tryb wysokiego kontrastu. Pełny asystent jazdy dla niewidomych Blind Driving Assists jest z kolei dostępny w grze Forza Motorsport wydanej w 2023 roku.

Kim jesteśmy

Na koniec krótko o nas. Unlocked Spark to społeczność skupiona wokół ułatwień dostępu. Tworzymy grę RPG od podstaw dla osób niewidomych i słabowidzących o nazwie The Blind Mage, zajmujemy się modami dostępności oraz rozwijamy narzędzie Flint do audytu dostępności aplikacji. Zapraszamy na nasz serwer społeczności na Discordzie. To miejsce, w którym możecie bliżej nas poznać i przyczyniać się do budowania dostępnego cyfrowego świata.

Dostępność to warunek samodzielności

Cyfrowa przestrzeń przestała być jedynie dodatkiem do rzeczywistości. Dziś jest miejscem, w którym pracujemy, uczymy się, załatwiamy sprawy urzędowe, robimy zakupy, rozwijamy pasje i tworzymy relacje. Dostępność cyfrowa nie jest przywilejem. Jest warunkiem samodzielności i równych szans.